Праз тысячагоддзі, на працягу якіх фарміравалася і развівалася беларуская культура, міфалогія служыла крыніцай натхнення і компасам, які дапамагаў нашым продкам арыентавацца ў свеце прыродных з'яў і чалавечых адносін. Старажытныя продкі беларусаў, яшчэ не ведаўшыя пісьменнасці, перадавалі гэтыя гісторыі з вуснаў у вусны на працягу многіх стагоддзяў, каб захаваць іх для нашчадкаў.
Каманда HVILINA сумесна з журналісткай і публіцысткай, незалежнай даследчыцай традыцыйных вераванняў беларусаў і суаўтарам энцыклапедычнага слоўніка “Беларуская міфалогія” Ірынай Клімковіч апублікавалі падборку салярных і месяцовых міфаў Беларусі, які атрымалася сабраць у розных кутках нашай краіны сучаснымі даследчыкамі і іх папярэднікамі. Зборнік даступны на трох мовах: беларускай, рускай і англійскай.
Матэрыял уключае ў сябе вялікую колькасць касмалагічных сюжэтаў і адлюстроўвае ўплыў міфалогіі на фарміраванне каляндарных святаў, звычаяў і вераванняў. У ім раскрываецца сувязь паміж старажытнымі сімваламі і сучаснымі традыцыямі, інтэрпрэтуюцца розныя з'явы і апісваюцца сакральныя жывёлы. Матэрыял падзелены на чатыры вялікія часткі: міфы пра Сонца, Месяц, планету Венеру і іншыя нябесныя свяцілы.
Артыкул змяшчае некаторыя міфалагічныя сюжэты, якія дапамогуць атрымаць агульнае ўяўленне аб зместу ўсяго зборніка. Гэтыя гісторыі ўзнікаюць з часоў індаеўрапейскай еднасці і дазволяць па-новаму зірнуць на беларускую культуру і яе карані. Поўны матэрыял даследавання даступны для запампоўкі ў канцы артыкула.
ЧАМУ СОНЦА СВЕЦІЦЬ ТОЛЬКІ ЎДЗЕНЬ?
Адразу пасля стварэння свету Бог дараваў Сонцу здольнасць свяціць заўсёды і ўсім істотам на зямлі — і добрым, і ліхім. Аднак Сонца стамілася асвятляць шлях ліху і паскардзілася Богу. У адказ на гэта Бог пакараў Сонца і абмежаваў яго святло толькі дзённым часам, а ўначы, калі блукаюць ліхія сілы, Сонца мусіла адпачываць. Такім чынам, Сонца стала дзённым свяцілам і сімвалізуе супрацьстаўленне дабра і ліха, святла і цемры, дня і ночы.
Лічылі, што Сонца цягнуць па небе птушкі (гусі, качкі), а ўвечары яны апускаюць яго на ваду на самым краі свету, каб Сонца адпачывала ўначы ў сваім палацы. Паводле некаторых крыніц, дзесьці на поўдні, побач з Сонцам, ёсць Рай (Вырай) — цёплае і светлае месца, куды птушкі лятуць зімаваць.
Па старажытных народных уяўленнях, Сонца — гэта вялікае касмічнае (Божае) вогнішча, яно “сагравае” неба, каб там было цёпла. У той жа час яно найвышэйшае ўвасабленне касмічнага агню.
НЯБЕСНАЯ СЯМ'Я
Паводле старажытнага міфу, вядомага як "Нябесная сям'я" або "Нябеснае вяселле", Сонца і Месяц паўстаюць ідэальнай шлюбнай парай. Сонца ўвасабляе жаночы пачатак, ідэальную гаспадыню, а Месяц — мужчынскі, то бок, ідэальнага гаспадара. Зоркі — іх дзеці, а Космас — гэта церам і двор, сімвал бездакорна ўпарадкаванага Сусвету.
Але гэты ідэальны парадак часам парушаецца. Месяц з-за сваёй зменлівай прыроды часам заляцаецца да Вечарніцы (Венеры) — самай яркай зоркі ранішняга і вячэрняга неба. Яна ззяе так ярка, што канкуруе ў “прыгажосці” з Сонцам, якое або заходзіць, або яшчэ не ўзышло. Астранамічна гэта адпавядае перыядычным збліжэнням Венеры і Месяца на небасхіле.
Здрада Месяца прыводзіць да суровага пакарання з боку Перуна. Месяц або разбіваецца (Бог крошыць яго на зоркі), або рассечываецца — гэта адпавядае некалькім дням, на працягу якіх Месяц не відаць на небе. Таксама ўзгадваецца рэгулярнае ўпамінанне Месяца ў загадках як “акрайчык хлеба”.
КУПАЛЛЕ І ГУЛЬНЯ СОНЦА
Купалле — дзень летняга сонцастаяння, калі Сонца дасягае сваёй найвышэйшай сілы, дзякуючы чаму зямля ажывае і расквітае. У гэты час Сонца падымаецца над зямлёй і выпраменьвае самыя гарачыя і інтэнсіўныя прамяні, грэючы зямлю і азараючы яе святлом. Гэта ёсць момант кульмінацыі ў адносінах Сонца і Зямлі.
Назіранне за гульнёй Сонца ў нашых продкаў было часткай купальскага абраду. Убачыць гульню Сонца пасля "бясконцай" купальскай ночы лічылася добрым знакам для ўсіх удзельнікаў абраду і для прыроды. У фальклоры часта згадваецца, што Сонца гуляе са Світанкам. Гэты матыў — гульня Сонца — добра развіты ў індаеўрапейскай спадчыне, дзе ранішняя Дзянніца малюецца як багіня Ушас — прыгожая, апранутая ў яркі ўбор дзяўчына, якая з'яўляецца на досвітку на залацістай калясніцы і дае людзям росквіт і нашчадкаў. У адной беларускай народнай песні Зараніца губляе ключы, якімі павінна кожную раніцу адмыкаць неба, каб выпусціць дзень; знаходзіць гэтыя ключы Сонца.
ЧАМУ МЕСЯЦ СВЕЦІЦЬ ТОЛЬКІ ЎНАЧЫ?
Асаблівасць руху Месяца па зорным небе спарадзіла саму ідэю календара — Месяц стаў адрэзкам каляндарнага часу.
Адна з легенд кажа, што Бог загадаў Месяцу свяціць людзям уначы, пакуль Сонца адпачывае. Але Месяц ленаваўся і свяціў абы як, таму Бог загадаў яму адраджацца кожныя чатыры тыдні. Так, ён адзін тыдзень малады, іншы расце, трэці — поўны, а на чацвёрты зусім знікае. У латышскім фальклоры Месяц жартаўліва называюць гультаём за тое, што ён не жадае свяціць удзень.
У беларусаў ёсць яшчэ адна легенда пра гэтае свяціла. Бог, калі Месяц састарэе, крышыць яго на зоры. Адзін кавалачак кладзе ў дзяжу, на закваску. Зоры ападаюць туды, з іх пачынае рабіцца рошчына, цеста падыходзіць і пераліваецца цераз край. Гэтак і нараджаецца Месяц.
ЗАРНІЦА І ВЕЧАРНІЦА
У народнай свядомасці Венера ў сваім ранішняй (Зарніца) і вячэрняй (Вечарніца) праяве не атаясамліваюцца. Людзі бачылі ў ёй два розныя нябесныя аб'екты.
Зарніца — вельмі яркая зорка, якая свеціць рана раніцай і сімвалізуе пачатак дня; Вечарніца — гэта вячэрняя зорка, якую Бог пасылае агледзець зямлю перад надыходам начной цемры. Лічаць, што менавіта Вечарніца вінаватая ў “пакаранні Месяца” за шлюбную здраду Сонцу ў міфалагічным сюжэце “Нябеснай сям'і”.
Таксама Зарніцу і Вечарніцу называюць “гасподнімі ці божымі памачніцамі”. Гэтыя зоркі, паводле паданняў, служаць памочнікамі Бога, а ў літоўскай традыцыі лічаць дочкамі Сонца. Ранішняя зорка гатуе Сонцу сняданак, а вячэрняя зорка сцеле ложак. У беларускай традыцыі Зарніца і Вечарніца былі прадстаўлены як дочкі Бога. З-за свайго нябеснага паходжання яны могуць дапамагчы людзям хутчэй данесці свае просьбы да Бога.
_________________________
Мы запрашаем вас здзейсніць падарожжа ў свет беларускай міфалогіі, каб разам даследаваць, як старажытныя паданні і вераванні знаходзяць сваё адлюстраванне ў сучасным жыцці.
📌Поўны матэрыял у фармаце PDF даступны для спампоўкі на трох мовах на выбар тут.
